De bescherming van energiesystemen staat steeds hoger op de agenda. Jarenlang leefden we in een stabiele wereld waarin energie vanzelfsprekend beschikbaar was. Volgens Tom Middendorp, voormalig Commandant der Strijdkrachten, is die periode voorbij. “We komen nu in een tijdperk waarin buitenlandse afhankelijkheden, zoals op energiegebied, veranderen in een kwetsbaarheid”.
Tom Middendorp werkte bijna 38 jaar bij Defensie en maakte meerdere grote omslagen mee. “Van de Koude Oorlog naar een expeditionaire krijgsmacht, en later weer terug naar een meer conventionele dreiging zoals we die nu in Oekraïne zien”. Zulke omslagen vragen telkens om een fundamenteel andere manier van denken en organiseren. Die ervaring plaatst hij in een breder historisch perspectief. “We hebben eerder grote gamechangers gehad: de agrarische revolutie, de industriële revolutie en het informatietijdperk”. Het verschil met nu is volgens Middendorp wezenlijk. “Voor het eerst krijgen we in al die lijnen tegelijk te maken met schaarste”.
De lange periode van stabiliteit maakte groei mogelijk, maar ook afhankelijkheid. “We zijn afhankelijk geworden van Rusland en het Midden-Oosten voor energie, van China en Zuid-Azië voor productie, van Amerika voor veiligheid en van Silicon Valley voor technologie”. In een stabiele wereld werkte dat systeem goed. Nu keert het zich tegen ons. “We lopen tegen de grenzen van het systeem aan. De wereld raakt verdeeld, machtspolitiek komt terug en schaarste neemt toe”. Afhankelijkheid wordt daarmee een strategisch risico.
Volgens Middendorp zijn we een nieuw tijdperk binnengestapt. “De wereldbevolking verdubbelt bijna deze eeuw, en dat betekent ook een verdubbelde vraag naar energie”. Tegelijk neemt ons vermogen om die vraag te bedienen af. Dat maakt het vraagstuk ongekend. “Het centrale vraagstuk voor deze eeuw is hoe we die groeiende kloof tussen vraag en aanbod overbruggen”. De bescherming van energiesystemen staat daarmee aan de basis van economische en maatschappelijke stabiliteit.
De oorlog in Oekraïne maakte duidelijk hoe kwetsbaar energiesystemen zijn. “De Nord Stream-pijpleiding liet zien hoe energie instrumenteel wordt in machtspolitiek”. De energiecrisis die daarop volgde was ook in Nederland voelbaar. Ons energiesysteem is daar niet op ingericht. “Het huidige systeem is gebouwd op optimalisatie en efficiëntie, op een top-down manier”. In een instabiele wereld blijkt dat een zwakte.
De bescherming van energiesystemen begint daarom bij weerbaarheid. “Hoe word ik schokbestendig? Hoe bescherm ik mijn systemen en hoe voorkom ik kwetsbaarheden in de supply chains?”. Diversificatie, voorraden en buffers zijn noodzakelijke stappen. Maar Middendorp is daar helder over. “Daarmee koop je tijd, maar je lost het probleem niet op”. Voor structurele veiligheid is meer nodig.
De echte oplossing ligt in het verminderen van afhankelijkheid. “Hoe kan ik mezelf meer grondstofonafhankelijk maken?”. Dat vraagt om een versnelling van de energietransitie en de ontwikkeling van nieuwe energiesystemen. Die ontwikkeling is al gaande. “Ik zie bedrijven die solid state-batterijen of zoutbatterijen maken. Ze zijn volledig recyclebaar, niet brandgevaarlijk en je hebt geen zeldzame grondstoffen meer nodig”. Volgens Middendorp staan we nog maar aan het begin. “Ik denk dat we pas net zien wat er mogelijk is”.
Na de energiecrisis zijn concrete stappen gezet. “We zijn LNG gaan inkopen in andere regio’s en hebben de energietransitie meer omarmd”. In Nederland liggen daken vol zonnepanelen en worden windparken op zee gebouwd. Dat helpt om kwetsbaarheid te verkleinen. Tegelijk ziet Middendorp dat het echte potentieel nog onvoldoende wordt benut. “Die zit vooral in decentrale energiesystemen”.
Een belangrijke reden daarvoor is ruimte. “We hebben ruimte nodig voor woningbouw, voor dijken, voor natuur en voor energie. En dat allemaal op dezelfde postzegel”. Ruimte is daarmee een structureel knelpunt in het energiesysteem. Volgens Middendorp vraagt dat om andere keuzes. “In plaats van honderden miljarden in netverzwaring te stoppen, moeten we kijken hoe we het nieuwe energiesysteem bouwen”. Multifunctioneel ruimtegebruik is daarbij cruciaal.
Decentrale systemen, zoals Smart Energy Hubs – waarin lokale opwek, opslag en slimme aansturing samenkomen – bieden daarvoor kansen. “Industriegebieden beschikken over veel fysieke ruimte die je multifunctioneel kunt benutten, bijvoorbeeld ook voor energieopwekking en -opslag, zonder de productie te verstoren”. Door die gebieden als een gezamenlijk energiesysteem te organiseren, ontstaat een lokaal energiesysteem dat minder kwetsbaar is voor verstoringen van buitenaf en minder afhankelijk van een overbelast netwerk. Bovendien blijven incidenten lokaal, in plaats van dat ze het hele systeem raken.
Energiesystemen staan onder druk van meerdere dreigingen tegelijk. “Niet alleen door schaarste en verstoringen in aanvoerlijnen, maar ook door cyberaanvallen, sabotage en extreem weer”. In een centraal systeem kunnen die dreigingen grote domino-effecten veroorzaken. Decentrale systemen beperken dat risico. “Als er ergens een verstoring is, blijft die lokaal en kan de rest doorfunctioneren”.
Voor die omslag zijn ook nieuwe partijen nodig. “Innovatie gaat enorm snel. Over twee jaar hebben we alweer andere oplossingen”. Energiesystemen moeten daarom modulair en adaptief zijn. Middendorp vergelijkt het met technologie. “Zoals Tesla via software-updates nieuwe functies toevoegt, moet je nieuwe technologieën kunnen inpluggen zonder het hele systeem te veranderen”. Start-ups spelen daarin een belangrijke rol.
Aan het energiesysteem van de toekomst stelt Middendorp duidelijke eisen. “Decentraal waar het kan”. Lokale opwek en opslag moeten maximaal worden benut. Daarnaast moeten systemen slim verbonden zijn. “Zonder domino-effecten. Als één onderdeel uitvalt, moet de rest door kunnen”. Tot slot is herstelvermogen essentieel. “Redundantie, variatie in aanvoer en het vermogen om snel te herstellen bij sabotage”.
Energieveiligheid is geen taak van één partij. “Energie en energieveiligheid is de taak van vele partijen”. Overheden, bedrijven en technologiepartners moeten samenwerken in netwerken. Smart Energy Hubs laten zien hoe dat werkt. “Vele ondernemers, overheden en techbedrijven investeren samen”. Het wordt daarmee een gedeeld belang en een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
De bescherming van energiesystemen vraagt om meer dan technische optimalisatie. Het vraagt om een fundamentele herinrichting van hoe we energie opwekken, opslaan en distribueren. Decentraal waar het kan, verbonden waar het moet en altijd met oog voor weerbaarheid. Zoals Tom Middendorp het samenvat: “Zonder energie draait Nederland niet”. Juist daarom is bescherming van energiesystemen een strategische, collectieve opgave. Volgens Middendorp helpen congressen om het grotere plaatje te zien. “Ze plaatsen energie in een geopolitieke context en vergroten de sense of urgency” Ook dragen ze bij aan meer begrip voor een andere inrichting van het energiesysteem. Het vraagt om loskomen van het oude denken. “Niet alles hoeft centraal. Veel kan lokaal, waardoor je minder hoeft te transporteren”. Wil jij ook het grotere plaatje zien? Meld je dan aan voor het Nationaal Congres Bescherming Energiesystemen op 26 maart 2026. Wil je meer weten over het programma? Vraag dan de brochure aan.
Altijd op de hoogte blijven?
Ontvang exclusieve tips en trends direct in je inbox.
