Voldoende toegang tot energie-infrastructuur is een voorwaarde voor woningbouw, economische groei, verduurzaming en strategische autonomie. Toch loopt Nederland steeds vaker tegen de grenzen van het elektriciteitsnet aan. De vraag naar transportcapaciteit groeit sneller dan netbeheerders kunnen bouwen. Wat is er nodig om netcongestie aan te pakken?
De druk op het elektriciteitsnet neemt snel toe. Bedrijven willen verduurzamen, woningen moeten worden aangesloten en steeds meer processen worden elektrisch. Daarmee wordt voldoende transportcapaciteit voor elektriciteit een essentiële randvoorwaarde voor de ontwikkeling van Nederland.
In de Kamerbrief Voortgang aanpak Netcongestie schrijft staatssecretaris Jo-Annes de Bat dat netbeheerders iedere dag werken aan het uitbreiden en verzwaren van de energienetten. Toch groeit de vraag naar transportcapaciteit sneller dan het tempo waarin netbeheerders kunnen bouwen. Daarom is alleen bouwen niet genoeg. Nederland moet het bestaande net slimmer benutten en flexibeler omgaan met beschikbare capaciteit. De kern van de aanpak is helder: flex moet het nieuwe normaal worden.
De Stand van de Uitvoering, een bijlage bij de Kamerbrief, laat zien dat netbeheerders meer dan ooit investeren in uitbreiding en verzwaring van de energie-infrastructuur. Tot 2040 gaat het om jaarlijkse investeringen tussen de 13 en 18 miljard euro in elektriciteits-, gas-, waterstof- en warmtenetten. Dat zijn forse bedragen, maar de praktijk blijft weerbarstig. Netbeheerders hebben vorig jaar ongeveer 8% van de aanvragen op de wachtlijst kunnen honoreren. Tegelijkertijd lopen de wachtlijsten verder op. Inmiddels staan er 15.000 aanvragen voor transportcapaciteit op de wachtlijst. Die cijfers maken duidelijk dat de aanpak van netcongestie uit meerdere sporen moet bestaan. Nieuwe infrastructuur blijft noodzakelijk, maar beter benutten wat er al ligt, is minstens zo urgent.
Een belangrijk onderdeel van de aanpak is het stimuleren van flexibiliteit. Netbeheerders mogen een hogere vergoeding geven voor het ontsluiten van flexibele capaciteit. Zij onderzoeken hoe die mogelijkheden benut kunnen worden, met als streven dat de tarieven hierdoor niet stijgen. Het principe daarachter is eenvoudig. Als meer klanten gebruik kunnen maken van dezelfde kabel, wordt het net beter benut. Op termijn kan dat juist bijdragen aan lagere kosten. Daarom wordt er voor zowel grootverbruikers als kleinverbruikers gewerkt aan tijdsafhankelijke nettarieven. Die maken flexibel gebruik financieel aantrekkelijker.
Ook de Flex-E-regeling wordt opnieuw opengesteld. Deze regeling helpt bedrijven met een aansluiting vanaf 100 kilowatt in afnamecongestiegebieden. Zij kunnen expertise op locatie inhuren om hun energieprofiel en mogelijke flexibiliteitsoplossingen in kaart te brengen. Daarnaast kan een deel van de investering in flexibiliteitsmaatregelen worden vergoed.
Netbeheerders pleiten voor opschaling van de bestaande Flex-E-regeling naar een Flex-E-regeling XL. Daarmee krijgt het bedrijfsleven een concreet handelingsperspectief in een situatie waarin veel bedrijven nu vooral vastlopen op beperkte netcapaciteit. Bedrijven die flexibiliteit kunnen leveren, krijgen daarvoor in ruil lagere nettarieven. Tegelijkertijd kunnen zij beter inspelen op fluctuerende marktprijzen. Zo ontstaat een dubbele prikkel: bedrijven drukken hun netkosten en helpen tegelijk om meer ruimte te creëren op het elektriciteitsnet. Dat maakt flexibiliteit niet alleen een technische oplossing, maar ook een economische kans. Zeker voor bedrijven die hun energiegebruik kunnen verschuiven, opslag kunnen inzetten of processen slimmer kunnen plannen.
Omdat Nederland op grote schaal met netcongestie kampt, wordt ook gekeken naar de mogelijkheid om het net zwaarder te belasten. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat en de Autoriteit Consument en Markt hebben onderzoeksbureau DNV gevraagd welke ruimte er is op het hoog-, midden- en laagspanningsnet. Het onderzoeksrapport laat zien dat er op verschillende plekken extra capaciteit kan ontstaan door het net tijdelijk of structureel zwaarder te belasten. Netbeheerders benutten al een fors deel van dat potentieel.
Tegelijkertijd zijn verdere stappen niet vanzelfsprekend. Eerst moet duidelijker worden wat hogere belasting betekent voor omliggende infrastructuur, zoals spoorwegen en buisleidingen. Ook kan een hogere belasting leiden tot meer storingen, onderbrekingen en onderhoud. Daarbij is één onderscheid belangrijk. Technisch verantwoord zwaarder belasten binnen bestaande normen is iets anders dan bewust meer risico’s accepteren. Dat laatste vraagt niet alleen om technische afwegingen, maar ook om een bredere maatschappelijke en politieke keuze.
Naast flexibiliteit blijft versnelling van de aanleg van elektriciteitsinfrastructuur cruciaal. In april 2025 is daarom een versnellingsaanpak gestart voor de uitbreiding van het hoogspanningsnet. Toch zijn er nog meerdere hordes. Een daarvan is het stikstofslot. Het voorstel van de Europese Commissie voor een Grids Package biedt voor elektriciteitsprojecten zicht op een einde aan dat stikstofslot. Netbeheer Nederland wil graag dat deze regeling snel wordt geïmplementeerd. Daarbij plaatst de organisatie wel een belangrijke kanttekening. De uitzonderingspositie geldt nu alleen voor elektriciteitsinfrastructuur. Volgens Netbeheer Nederland moet dit worden verbreed naar andere energie-infrastructuren, zoals waterstof, groen gas en warmtenetten. Juist die infrastructuren kunnen de druk op het elektriciteitsnet verminderen.
Sneller bouwen vraagt ook om snelheid in het aanwijzen van bouwlocaties. Alleen al bij de landelijke netbeheerder loopt 60% van de Nederlandse bouwprojecten flinke vertraging op. Gemiddeld gaat het om 2,5 jaar. Die vertraging ontstaat vooral door lange vergunningsprocedures, uitdagingen bij het kiezen van locaties en het verwerven van grond. Daardoor duurt het langer voordat nieuwe stations, kabels en verbindingen daadwerkelijk kunnen worden aangelegd. Provincies en gemeenten kunnen hierin veel betekenen. Zij kunnen sneller locaties aanwijzen voor energie-infrastructuur en energie leidend maken in ruimtelijke ordeningsvraagstukken. Want wie woningbouw, bedrijvigheid en verduurzaming mogelijk wil maken, moet ook ruimte maken voor het energiesysteem dat daarvoor nodig is.
De aanpak van netcongestie vraagt om een bredere blik dan elektriciteit alleen. Een robuust en betaalbaar energiesysteem bestaat uit meerdere energiedragers. Warmte, groen gas en waterstof spelen daarin een belangrijke rol. Stroom is niet altijd, overal en op elk moment beschikbaar. Daarom blijft uitbreiding en verzwaring van het elektriciteitsnet belangrijk, maar niet voldoende. Als Nederland alleen inzet op elektriciteit, duurt de oplossing lang en ontstaat uiteindelijk een onnodig duur systeem.
Een integraal energiesysteem maakt het mogelijk om capaciteit slimmer te verdelen. Door warmte, groen gas en waterstof nadrukkelijk mee te nemen, ontstaat een energievoorziening die beter bestand is tegen pieken, schaarste en toekomstige groei. Bovendien verminderen deze energie-infrastructuren de druk op het elektriciteitsnet.
De Kamerbrief maakt duidelijk dat de aanpak van netcongestie de komende jaren volle inzet vraagt van kabinet en parlement, netbeheerders, medeoverheden, marktpartijen en burgers. Netbeheer Nederland onderschrijft dat alle betrokkenen een rol hebben in het energiesysteem van vandaag en morgen. Dat maakt energie-infrastructuur meer dan een technisch vraagstuk. Het gaat niet alleen over kabels, stations en netten, maar over de vraag hoe Nederland kan blijven wonen, werken en verduurzamen. Wonen, werken en weerbaarheid beginnen met een goede energievoorziening. Of het nu gaat om elektriciteit, groen gas, waterstof of warmte: zonder een sterk energiesysteem komen maatschappelijke ambities onder druk te staan.
Tijdens het congres Recharge Earth komen dit soort vraagstukken samen. Het congres biedt energieprofessionals, bedrijven en overheden de kans om verder te kijken dan de knelpunten van vandaag en samen te werken aan de energie-infrastructuur van morgen. Wil je meer weten over dit congres? Bekijk dan het programma!
Altijd op de hoogte blijven?
Ontvang exclusieve tips en trends direct in je inbox.
